RICHARD MILES: Trong câu chuyện về nền văn minh,
chúng ta đã bắt gặp rất nhiều người được mệnh danh là vĩ nhân lịch sử.
Vua xứ Mesopotamia, pharaoh Ai Cập,
tướng viễn chinh xứ Assyria, vua Ba Tư,
lãnh chúa Hy Lạp,
được ví như các nhân vật có thể dễ dàng
chế ngự những con ngựa hoang.
Nhưng không ai trong số họ có kỹ năng cưỡi ngựa kỳ tài như người đàn ông này.
Vua Alexander xứ Macedon,
còn được biết đến với danh xưng, "Đại Đế".
Vào thế kỷ thứ 4 trước Công Nguyên,
từ một vương quốc nhỏ bé thuộc Macedon, nằm trên vùng rìa của thế giới văn minh,
vị chúa tể này đã hung đúc nên một đế chế
trải rộng đến bán đảo Ấn Độ chỉ trong khoảng 10 năm.
Nhưng nó đóng góp được gì cho nền văn minh?
Thật khó để có thể cưỡng lại
các câu chuyện thần thoại
của vị á thần lôi cuốn này khi ông chinh chiến khắp châu Á.
Nhưng tôi sẽ kháng cự lại,
bởi chuyến đi của vua Alexander cũng khác thường như chính con người ông.
Một cuộc tìm kiếm cá nhân luôn thôi thúc
nhằm thách thức giới hạn của riêng mình.
Phần lãnh thổ trù phú, có lẽ, đối với nhà tâm lý học,
nhưng nhìn từ khía cạnh lịch sử,
nó chỉ là sự phù du, viễn vông và phù phiếm.
Trớ trêu thay, sự vĩ đại của vua Alexander
chỉ trở nên rõ ràng sau khi ông chết,
khi những người kế nhiệm phải vật lộn để kết dính
tất cả di sản hỗn độn của ông.
Và khi làm điều đó,
họ nhận thấy một tư tưởng còn có tầm quan trọng cao hơn
người đàn ông vĩ đại nhất trong các bậc vĩ nhân,
tư tưởng của nền văn minh.
Câu chuyện của chúng ta khởi đầu với một nền văn minh đang trong cơn bỉ cực,
nền văn minh của thành bang, những thành phố tự trị của Hy Lạp.
Các cơ quan nhỏ bé bất kham này
cố gắng xây dựng nên những xã hội vững chắc, hùng mạnh, có khả năng tự cung tự cấp
sử dụng hệ thống chính trị đa dạng,
từ nền dân chủ Athens đến chế độ chuyên chế Sparta,
nhưng đều thất bại.
Thành bang trở thành môi trường phát triển cho nhiều thành tựu đáng kể,
trong văn học, nghệ thuật, khoa học và triết học,
nhưng mục tiêu "eunomia" - "tính trật tự cao" vẫn lảng tránh họ,
lẫn mất trong vòng xoáy chiến tranh mệt mỏi giữa các thành phố,
và những cuộc nội chiến.
Vào khoảng thế kỷ thứ 4 trước Công Nguyên,
có một điều rất rõ ràng, thường xảy ra trong quá khứ,
rằng các nguồn năng lượng hỗn loạn phát ra từ một thành bang hùng mạnh
chỉ có thể bị thuần hóa và chế ngự bởi sự cai trị độc đoán của một người vĩ đại.
Rất dễ nắm bắt nền văn minh nếu nó là một quá trình ổn định,
nhưng thực tế, nó chứa đầy các khúc khuỷu dẫn đến tuyệt vọng.
Và những thời kỳ khó khăn khắc nghiệt thường tiếp nối
các giai đoạn rực rỡ thăng hoa.
Đó chính xác là những gì xảy đến cho người Hy Lạp
sau thời gian thanh bình vào thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên.
Người Hy Lạp, mặc dù rất tài năng,
nhưng không có đức tính cần thiết
để nâng bản thân lên tầm vĩ đại.
Có một vương quốc mang rợ từ phương bắc,
ngay sát vùng rìa của thế giới Hy Lạp,
sẽ biến "tinh thần Hy Lạp" thành thương hiệu toàn cầu.
Vùng đất đó chính là Macedon,
nằm trên đường biên giới phía bắc của lục địa Hy Lạp.
Đây là thế giới của các chúa tể sơn lâm,
những người xuất hiện không đúng lúc trong sử thi thần thoại Homer.
Trong khi các thành bang Hy Lạp ở phương nam rơi vào cuộc tranh luận hàng thế kỷ
về những giá trị tương đối của nền dân chủ, chính thể đầu sỏ và chuyên chế độc tài,
người Macedon bám vào các thói quen săn bắn,
cưỡi ngựa và chiến đấu lâu đời.
Đối với họ, quan điểm chính trị đơn giản chỉ là một vấn đề
của việc gắn bó trung thành với người xuất sắc nhất ở cả 3 lĩnh vực.
Đây, rõ ràng, là văn hóa hội chứng người giỏi nhất.
Nó không phải là nền văn minh dành cho các chính trị gia hay nhà hùng biện,
mà của những kẻ chuyên quyền tàn bạo,
có sự nhạy bén sắc sảo và lòng trung thành dân tộc.
Macedon là đất nước gồm nhiều bộ tộc hùng mạnh được cai trị bởi một quốc vương duy nhất,
sở hữu các kỹ năng quân sự cao nhất.
Sự vươn lên đến chóng mặt của Macedon, từ một lãnh thổ biên ngoại của thế giới Hy Lạp
thành một cường quốc Hy Lạp chính là thành quả của 2 người,
vua Philip II và con trai ông, vua Alexander,
đã được ban cho xứ mệnh trở thành người nổi tiếng nhất trong thế giới cổ đại.
Truyền thuyết về ông được xây dựng gắn liền với một loại vũ khí mới trong chiến tranh.
Tay trái của tôi là một loại vũ khí đặc biệt của quân đội Macedon,
"sarissa", một cây giáo lớn dài trên 5 met.
Nếu so sánh nó với một cây giáo bình thường,
chỉ cao hơn tôi một chút, khoảng 2 met,
bạn có thể thấy nó là một con quái vật đáng sợ.
Ngày xưa, chiến thuật bộ binh hạng nặng đòi hỏi rất nhiều hoạt động xô đẩy,
và việc giết chóc thật sự chỉ bắt đầu khi đội hình bỏ chạy tán loạn,
tạo điều kiện cho kẻ thù tàn sát.
Nên "sarissa" là một biện pháp
nhằm ngăn chặn việc này.
Với các cây giáo "sarissia" chỉa ra ở phía trước đội hình phalanx, họ có thể tiến lên,
giống như những chiếc lông của một con nhím khổng lồ.
Nó giúp giữ khoảng cách nhất định với kẻ thù.
Với chiến thuật phalanx bất khả xâm phạm,
vua Philip mở rộng vương quốc phía bắc của mình thành một đế quốc,
bằng cách thuyết phục và ức hiếp các thành phố ở phương nam
miễn cưỡng tham gia vào liên minh chống lại kẻ thù cũ của Hy Lạp, người Ba Tư.
Liên minh Corinth,
là một tổ chức khiên cưỡng,
cá thể đặc biệt đối với nền dân chủ Athens luôn khinh miệt chế độ chuyên quyền trần trụi của vua Philip.
Nhà hùng biện Demosthenes,
trong loạt bài luận phê phán có tên Philippics,
đã dùng những lời lăng mạ tồi tệ nhất
dành cho người có tham vọng lãnh đạo cuộc viễn chinh chống lại Ba Tư.
"Đây không phải là người Hy Lạp, mà là lũ mọi rợ phương bắc."
Nhưng trong khi ví vua Philip là một kẻ man rợ đến từ phía bắc,
Demosthenes đã bỏ sót một điểm, hay cũng có thể ông cố ý như vậy.
Macedon là một phần của Hy Lạp.
Thật sự, Hy Lạp không chỉ có Athens và Sparta,
mà còn một phần đất cổ xưa vẫn còn tồn tại ở rìa phía bắc.
Người Macedon chắc chắn đều nằm lòng
"tinh thần Hy Lạp".
Kho tàng trong lăng mộ của vua Philip
cho thấy mức độ khéo léo, tinh xảo và giàu có
ngang hàng với những sản phẩm
được sản xuất bởi các nhà xưởng lớn tại Athens.
Hẹp hòi và ích kỷ,
những thành phố tự trị Hy Lạp không có ý niệm đưa "chủ nghĩa toàn Hy Lạp" đi lên.
Vua Philip, ngược lại,
không bị trói buộc trong vòng khép kín thiển cận của thành bang,
có thể thấy rõ được bản chất của "tinh thần Hy Lạp",
cả điểm yếu và triển vọng của nó.
Yếu điểm của "tinh thần Hy Lạp"
chính là sự bất lực trong thống nhất chính trị,
nhưng thế mạnh của nó là đặc tính đối lập thâm căn cố đế
với lũ người man rợ Ba Tư phương Đông.
Nếu ai đó có thể khai thác lòng thù hận này,
nó cũng có tác động tương đương với chiếc giáo "sarissa" trên chiến trận.
Nhưng vua Philip không thể sống để lãnh đạo quân đồng minh Hy Lạp chống lại Ba Tư.
Ông bị ám sát tại đám cưới của con gái mình,
trong nhà hát bên cạnh cung điện hoàng gia vào năm 336 trước Công Nguyên.
Nhưng tất nhiên, vua Philip có người kế thừa, chính là con trai ông, vua Alexander.
Tuy chỉ vừa tròn 20 khi cha qua đời, nhưng vua Alexander có tầm nhìn sâu rộng
về thế mạnh và điểm yếu của "tinh thần Hy Lạp".
Thầy giáo của ông chính là Aristotle,
nhà lý luận chính trị vĩ đại nhất trong thế giới nói tiếng Hy Lạp.
Kẻ thù đã công kích ông khi Aristotle chuyển đến phương bắc xây dựng một ngôi trường,
đặt trong một hang động thuộc sở hữu của nhà hiền triết,
để huấn giáo cho vua Alexander và những người bạn của người.
Nhưng Aristotle đã biết được tư tưởng chính trị của ông,
cũng như hiểu được nguồn sức mạnh thực sự nằm ở đâu.
Vua Philip không ngần ngại đầu tư cho việc học của con mình.
Aristotle, gia sư của hoàng tử, là một ngôi sao sáng về tri thức trong thời đại này.
Với nguồn kiến thức rộng lớn.
Ông dạy cho vua Alexander và bạn đồng môn triết học, chính trị, lịch sử, khoa học,
khoa học tự nhiên, y học và thiên văn học, cũng như nhiều bộ môn khác,
những điều không có mối liên hệ ràng buộc
với các hệ thống chính trị
đã sản sinh ra những tiến bộ vĩ đại này, đặc biệt là chế độ dân chủ.
Vua Alexander hoàn toàn có thể chứng tỏ khả năng của mình
nhưng ông mang trong mình một "tinh thần Hy Lạp" khác.
Chỉ có người Hy Lạp mới nhận ra sự biệt đó,
khi thành phố Thebes nổi dậy vào năm 335 trước Công Nguyên.
Vua Alexander cướp phá,
bắt giữ và nô dịch hóa 30,000 người,
đồng thời san phẳng toàn thành phố.
Bài học đầu tiên của "chủ nghĩa toàn Hy Lạp" là,
"đừng đùa với hổ".
Bây giờ, người Hy Lạp đã được thống nhất dưới biểu ngữ "toàn Hy Lạp",
cho dù họ có thích hay không,
và vua Alexander có thể toàn lực tập trung đối phó với Ba Tư.
Nhưng ông còn có tham vọng xa hơn, chứ không đơn thuần chỉ vì trả thù cho cuộc chiến tranh Ba Tư.
Ông sẽ bắt đầu thực hiện vòng chinh phạt đặc biệt nhất
trong lịch sử của thế giới cổ đại.
Chỉ trong vòng 10 năm, đế quốc của ông đã trải rộng khắp mọi ngõ ngách từ Hy Lạp tại phía tây
đến Afghanistan ở phương đông.
Đây là một cuộc chiến tranh chớp nhoáng.
Aristotle có thể đã mơ rằng
ông sẽ khai sáng cho một bậc đế vương quân tử
nhưng vua Alexander sớm bộc lộ
mình là một kẻ phiêu lưu lãng tử, lôi cuốn và bất định.
Di sản lâu đời nhất trong quá trình giảng dạy của Aristotle
là một bản sao chú giải sử thi Iliad của Homer.
Đối với vua Alexander, đây chính là cuốn kim chỉ nam, sách quân sự và quyển kinh thánh của riêng mình.
Khi ông băng qua eo biển Dardanelles, từ châu Âu tiến vào châu Á,
ông đóng vai của một vị anh hùng trong sử thi Homer,
quay về thành Troy sau 5 thế kỷ xa cách.
Khi cập biển châu Á, vua Alexander là người đầu tiên rời khỏi tàu.
Sau đó, ông cắm ngọn giáo xuống lớp đất,
giống như chiến binh đầu tiên tham gia vào trận chiến thành Troy trong sử thi Homer.
Hòa mình vào Iliad,
đoạn thơ có niên tuổi lên tới 500 ngàn năm,
sẽ gây ấn tượng cho hầu hết nhân dân Hy Lạp bởi tính lỗi thời vô vọng.
Nhưng dù sao, họ vẫn đánh giá vua Alexander là một anh hề vụng về,
một gã quê mùa khờ khạo.
Tuy nhiên, với một người đàn ông cai trị vương quốc bằng sức mạnh quân sự
và lực lượng vũ trang riêng biệt, sử thi Iliad mang một ý nghĩa hoàn hảo.
Vòng quay lịch sử tiếp tục tiến về thành Troy
nhằm tôn vinh vong hồn của Achilles.
Với thiên thời địa lợi, đội quân của vua Alexander xâm chiếm từ thành phố này đến thành phố khác,
xuống tận bờ tây của bán đảo Tiểu Á.
Họ tiến hành cướp bóc tàn bạo chưa từng thấy từng nạn nhân của mình,
vua Darius, hoàng đế Ba Tư.
Tháng 9 năm 333 trước Công Nguyên,
vua Alexander bắt kịp vua Darius tại Issus.
Đội hình phalanx Macedonia, với các ngọn giáo "sarissa" tua tủa,
đánh vào trung tâm của đội quân hùng mạnh,
hướng thẳng đến hoàng đế Darius.
Lo sợ cho tính mạng của mình, vua Darius bỏ của chạy lấy người.
Vua Alexander có trận thắng vĩ đại nhất trong đời
nhưng kẻ thù của ông đã trốn thoát hết.
Bây giờ, con đường dẫn xuống phía nam được khai quan,
và nó chính là đòn bẩy quan trọng để tiến công Ai Cập.
Xét về mặt quân sự, Ai Cập chẳng đáng lo ngại.
Bị đô hộ suốt 200 năm bởi người Ba Tư,
nó chào đón vua Alexander như một nhà giải phóng thay vì một kẻ chinh phạt xâm lăng.
Vua Alexander tiến vào Memphis, cố đô của Ai Cập,
để cầu cạnh các linh mục quyền lực cũ,
những người từng điều hành đất nước rất hiệu quả,
ông cúng tế thần Apis, thần bò đực của Ai Cập.
Dường như có tác dụng, bởi ngay sau đó vua Alexander được phong làm pharaoh
của cả 2 vùng thượng và hạ Ai Cập.
Khi còn ở Macedon, vua Alexander, con trai của vua Philip,
mơ trở thành anh hùng, con của một vị thần, giống như Achilles.
Bây giờ, tại Ai Cập này, ông đã là một vị thánh sống.
Cũng bắt đầu từ đây, lớp vỏ "tinh thần Hy Lạp" ngụy trang của vua Alexander bắt đầu vơi mỏng
và sự ám ảnh cá nhân về nhân cách phức tạp này
dần lộ ra.
Cây chổi ma thuật huyền bí Ai Cập của ông
biến cuộc viễn chinh thành chuyến du hành.
Nhằm kiểm chứng tính thần thánh của mình,
ông tiến hành đợt tìm kiếm tại ốc đảo Siwa xa xôi,
sâu trong sa mạc Sahara,
cách hàng trăm km từ khu vực trung tâm Ai Cập,
nơi một lời sấm truyền cổ xưa được tìm thấy.
Chuyến thám hiểm Siwa thật sự điên rồ và nguy hiểm.
Đó cũng chính là tính cách ngày càng độc đoán
và đồng bóng tiêu biểu của ông.
Ông nói gì,
đi đâu, ông đều muốn mọi người phục tùng mình.
Nhưng lần này, ông gần như đã đưa đoàn quân và bản thân mình vào chỗ chết.
Suốt nhiều ngày, họ chỉ biết đi trong vô định,
chịu đựng sức nóng rộp người và các cơn bão cát mù mịt.
Họ dần mất phương hướng,
cho đến khi một trong những vị tướng của vua Alexander, Ptolemy,
nói rằng ông đã thấy một điềm báo,
cuối cùng, đã giúp họ đến được khu đền thờ ở Siwa,
nơi vua Alexander thỉnh thị ý kiến của thần Ai Cập, Amon.
Đây là đền Amon,
tương truyền, tại đây, vua Alexander đã đặt 3 câu hỏi tiên tri.
Câu hỏi đầu tiên,
ông hỏi mình có nên trừng trị những kẻ đã ám sát cha mình hay không.
Thần Amon mới chính là cha của người, chứ không phải vua Philip là câu trả lời ông nhận được.
Sau đó, đúng theo trình tự,
ông hỏi liệu mình có thể cai trị toàn thế giới hay không,
và câu trả lời là "có".
Cuối cùng, ông hỏi, khi bắt đầu vươn ra ngoài khơi xa,
đến tận chân rìa của trái đất, ông nên tôn thờ vị thần nào
và đáp lại, rõ ràng là thần Poseidon, vị thần biển cả.
Mặc dù được diễn đạt dựa trên cơ sở của trách nhiệm gia đình và lòng mộ đạo tín ngưỡng,
các câu hỏi của vua Alexander mở ra cánh cửa đầy thú vị
dẫn đến cái bản ngã cao chót vót và tham vọng vô hạn của ông.
Vấn đề huyết thống thiêng liêng đã được giải quyết,
vua Alexander có thể quay về với những việc thực tế hơn,
kết liễu người Ba Tư.
Cuối cùng, trận chiến kết thúc vào năm 331 trước Công Nguyên
tại Gaugamela, Iraq ngày nay.
Vua Darius, một lần nữa bỏ trốn,
để rồi bị giết hại bởi một thuộc hạ thân tín.
Nhưng chiến thắng chỉ cho thấy vua Alexander là một kẻ hủy hoại nền văn minh
chứ không phải là đấng tạo hóa.
Sự khinh miệt của ông đối với các thành tựu của những người khác
biểu lộ thông qua sự tàn phá hung ác không cần thiết
lên thủ phủ tuyệt vời của Ba Tư, Persepolis.
Ngọn lửa thiêu rụi Persepolis trở thành đám lửa trại ăn mừng cho cuộc thập tự chinh "toàn Hy Lạp".
Kẻ thù truyền kiếp bị đánh bại, thành phố của hắn cũng bị phá hủy.
Món nợ "tinh thần Hy Lạp" của vua Alexander đã được trả đủ.
Từ bây giờ, ông chiến đấu hoàn toàn cho bản thân mình,
cho cuộc viễn chinh vì vinh quang, vì câu chuyện huyền thoại của riêng ông.
Vua Alexander là một người chuyên quyền thật sự.
Các hệ thống và tiền lệ bị loại bỏ
khi ông áp đặt nhiều giải pháp đặc biệt cho những vấn đề ngắn hạn
trước khi bắt đầu tiến lên một cách nhanh chóng.
Nhưng đây không phải là cách để xây dựng một đế chế bền vững,
huống chi để tạo nên một nền văn minh lâu đời.
Suốt 7 năm tiếp theo,
vua Alexander điều quân qua Ba Tư vào Bactria,
Afghanistan ngày nay và vượt xa đến Ấn Độ.
Càng đi xa, ông càng chìm sâu hơn
trong vùng đất nhân cách bí ẩn của riêng mình,
thích nghi với những trang phục kỳ lạ, tìm hiểu các nghi lễ và phong tục của phương đông
trong cuộc kiếm tìm một đặc tính riêng có thể mang đến cho ông một vài thành tựu có ý nghĩa.
Bất cứ ai không đồng tình với ông,
kể cả các bạn hữu Macedon thân tín, đều bị giết.
Mục tiêu cá nhân và sứ mạng thống trị thế giới của vua Alexander
buộc phải chấm dứt.
Nó đã kết thúc, vào ngày 10 tháng 6, năm 323 trước Công Nguyên, tại Babylon.
Ông chỉ 33 tuổi khi qua đời.
Không phải như một anh hùng tử trận, mà có thể do muỗi đốt.
Một nhà chiêm tinh ghi chép sử biên niên người Babylon
đánh dấu sự ra đi của vị vua với dòng văn ngắn gọn sau đây,
"Nhà vua băng hà. Nhiều mây."
Người đàn ông vĩ đại đã chết.
Bây giờ, những con người bé nhỏ sẽ cố gắng kế thừa di sản của ông.
Để thực hiện điều đó, họ buộc phải làm một điều khó khăn hơn cả
việc xây dựng một truyền thuyết...
Họ sẽ phải gây dựng một nền văn minh.
Đó là thời điểm ngay sau khi vua Alexander qua đời,
Những người kế thừa ông tụ tập trong lều,
nơi có chiếc ngai vàng bỏ trống của vị anh hùng quá cố,
và tranh luận về các vấn đề cần làm tiếp theo.
Khi nói chuyện, họ bắt chước theo giọng điệu,
thậm chí cả tư thế ngẩng đầu của ông.
Theo một tài liệu,
họ cảm thấy như thần linh đang dẫn dắt họ.
Dù sao đi nữa, đó cũng là một hoàn cảnh trịnh trọng.
Nhưng thực thể chính trị là một tư tưởng phù hợp ít mơ mộng hảo huyền.
Vua Alexander không truyền ngôi đích danh cho người kế thừa.
Ông có một người con chưa chào đời với công chúa xứ Bactria
và người anh cùng cha khác mẹ, vua Philip.
Nhưng con trai ông chỉ mang dòng máu bán man rợ trong khi người anh lại là kẻ bán cuồng trí.
Tất cả đều mong muốn sở hữu toàn quyền sức mạnh quân sự,
trong khi lại đạo đức giả tuyên bố
chỉ tạm nắm quyền cho đến khi người thừa kế hợp pháp xuất hiện.
Đúng như dự đoán, con và anh trai của ông đã bị sát hại,
và người thừa kế thật sự được tranh đoạt
theo đúng truyền thống của Macedon.
Không ai có đủ tiềm lực để khẳng định chủ quyền đối với tất cả vùng đất của vua Alexander.
Và sau khi hạt bụi cuối cùng lắng xuống, sau vô số trận thư hùng đẫm máu,
đế chế của ông được phân thành 4 vùng lãnh thổ rộng lớn.
Hy Lạp và Macedon bị chiếm bởi Cassander, một cựu kỵ binh.
Tiểu Á được cai trị bởi Lysimachus, cựu hộ vệ.
Phần phía đông, châu Á được điều hành bởi Seleucus, tướng chỉ huy bộ binh.
Và Ptolemy, bạn thời thơ ấu của vua Alexander
và cũng là người thử thức ăn của ông, đoạt lấy Ai Cập.
Đây là các vương quốc vô cùng rộng lớn,
được cai trị bởi các bậc vĩ nhân, những người học hỏi được thuật vương quyền
từ vua Alexander cũng như nhiều vị anh hùng Hy Lạp xa xưa.
Họ thực hiện những điều mà vua Alexander sẽ không bao giờ có thể làm được.
Họ áp dụng những chính sách tầm thường
để quản lý vương quốc của mình,
thu thuế, tiêu diệt kẻ thù và dựng lên các triều đại,
và điều họ đạt được thậm chí còn thiết thực hơn bất kỳ truyền thuyết nào.
Vua Alexander có thể đã chế ngự cả thế giới,
nhưng chính những người kế nhiệm ông đã thống nhất nó.
Truyền bá các thành quả của nền văn minh Hy Lạp đi khắp thế giới
là nhiệm vụ không đơn giản.
Tại thành phố Alexandria, thuộc Ai Cập,
bạn có thể thấy rõ nhất các vấn đề mà những người kế thừa phải đối mặt.
Cách họ giải quyết chúng
không phải như một vị vua tài năng ứng tác, mà bằng lòng kiên nhẫn,
cố gắng thử nghiệm từng loại công cụ có trong chiếc hộp nền văn minh.
Nó bắt đầu bằng việc xây dựng cơ sở hạ tầng.
Vua Alexander quyết định đặt một thành phố mới tại đây,
trên bờ biển Địa Trung Hải của Ai Cập,
và ông phấn khích lập ra kế hoạch xây dựng những con đường rộng lớn,
thư viện với nhiều món đồ tạo tác gốm sứ dành cho thần linh.
Nhưng các suy xét khác thực tế hơn dường như đã trượt khỏi tâm trí của ông,
nguồn nước của toàn thành phố.
Đây là bể chứa của Alexandria.
Bây giờ, nước ngọt luôn là một vấn đề to lớn.
Nguồn nước gần nhất là sông Nile.
Nhưng vua Alexander lại muốn đặt thành phố của mình ở đây,
nằm giữa một hồ nước lợ và vùng biển muối mặn.
Do đó, không có giải pháp nào khác ngoài việc dẫn nước sông Nile,
gần 30km, về thành phố.
Ptolemy đã ra lệnh đào một con hào từ sông Nile
đến khắp các cổng thành,
nơi nước được phân phối thông qua mạng lưới kênh rạch
vào các bể trữ nước ngầm.
Phần cơ sở hạ tầng nổi
cũng được đầu tư mạnh mẽ.
Đây là Pháo Đài Qaitbey, một lâu đài thời trung cổ,
điểm mốc vĩ đại của Alexandria ngày nay.
Pháo đài vô cùng hùng vĩ,
nhưng nó được xây dựng trên đống tàn tích của một thứ còn mang tính biểu tượng lớn hơn,
hải đăng Alexandria,
một trong bảy kỳ quan của thế giới cổ đại.
Ngọn hải đăng chính là biểu tượng của thành phố Alexandria trên khắp thế giới,
vươn cao 100 met và tỏa sáng suốt 17 thế kỷ.
Tháp Pharos như là một sự chữa cháy cho sai lầm của vua Alexander.
Ông đặt thành phố của mình
trên một bờ biển đầy đá nguy hiểm.
Vì thế, Ptolemy, đóng vai trò làm Ngài Chữa Cháy như thường lệ, ra lệnh xậy dựng một ngọn hải đăng
nhằm hướng dẫn tàu thuyền cập cảng Alexandria an toàn.
Đáng tiếc, nó bị phá hủy bởi hàng loạt trận động đất vào thế kỷ 14 sau Công Nguyên,
nhưng không hoàn toàn biến mất.
Phần tàn tích của nó vẫn nằm dưới biển, cạnh pháo đài.
Lặn giữa đống đổ nát còn sót lại của Pharos
đem đến cho bạn một cái nhìn về hoài bão và quy mô hoành tráng của tòa tháp.
Nó giống như đang bơi qua bãi phế liệu kiến trúc.
Có hàng ngàn khối xây nề nằm rải rác trên đáy biển.
Bao gồm các biểu tượng dễ dàng nhận ra ngay từ thời Ai Cập cổ
đến những tấm đá granit lớn nặng trên 150 tấn.
Chính chúng cấu thành nên phần kiến trúc thượng tầng của ngọn hải đăng.
Tháp Pharos là một lời tuyên truyền, tuyên bố rõ ràng
cho tài năng và thanh thế của Ptolemy.
- Ồ, tuyệt thật.
- Vô cùng kinh ngạc.
Những chiếc cột bị gãy, các tấm nền to lớn,
vô số nhân sư mất đầu. Thật kinh ngạc.
Vâng, một cảnh tượng không thể tin được.
Với hệ thống ống nước được cố định cùng bờ cảng đông đúc,
Alexandria, cuối cùng, thật sự đã trở thành một điều gì đó
chứ không chỉ là một dự án hão huyền của vị anh hùng viễn chinh.
Ptolemy và những người kế thừa
đã biến Alexandria thành một trong những cường quốc của dự án "văn hóa cổ Hy Lạp".
Cuộc chinh phạt của vua Alexander
đã mang những tư tưởng và thể chế Hy Lạp cổ điển
ra khỏi giới hạn chật hẹp của các thành bang
và phơi trần chúng với thế giới bên ngoài.
Những tư tưởng này bấy giờ tồn tại như một dạng hàng hóa,
trong đó Hy Lạp khai thác và bán nó ra ngoài.
Các vị vua Hy Lạp cổ đại là người kế thừa
nền văn hóa truyền thống phong phú và mạnh mẽ,
được mài giũa qua nhiều "trận giáp chiến" trong khu chợ "agora",
thị trường tư tưởng Hy Lạp cổ điển.
Những sản phẩm văn hóa được tạo ra ở đó,
như các hoạt động vui nhộn, ý tưởng khoa học,
cuộc tranh luận triết học, sẽ được giới thiệu đến một thế giới rộng lớn hơn.
Ngày nay, phần lớn thành phố Alexandria cổ đại đều đã được xây dựng lại.
Bạn không phải đào quá sâu để tìm kiếm chứng tích
của một trong những nền văn hóa rực rỡ nhất thuộc thế giới cổ đại.
Chính tại đây, Ptolemy đã biến mình
trở thành người khôn ngoan nhất trong tất cả những vị vua kế thừa.
Ptolemy hiểu rõ thực tế tàn bạo của hoạt động chính trị quyền lực,
nhưng ông cũng biết cách triển khai nhiều loại khí giới tinh tế hơn trong bảo tàng vũ khí hoàng gia,
mang tính tuyên truyền và tượng trưng.
Truyện kể rằng Ptolemy từng là người thử thức ăn cho vua Alexander,
tuyến phòng ngự cuối cùng nhằm ngăn cản bất kỳ kẻ đầu độc nào.
Và, khi bạn nghĩ mọi bữa ăn đều có thể là bữa ăn cuối cùng của mình,
bạn đã học được những bài học quan trọng về ảo tưởng quyền lực cũng như uy thế,
và cách để vận dụng chúng.
Theo làn sóng tiếp quản Ai Cập của Ptolemy,
ước tính có khoảng 150,000 người Hy Lạp đã chuyển đến Alexandria
để tiếp cận với nguồn sức mạnh và sự bảo trợ mới mẻ này.
Nhưng nếu họ mơ tưởng về một Athens trên sông Nile,
họ đã sai.
Không có các cuộc tranh luận công cộng về những quan điểm chính trị tốt hơn
tại thành phố Alexandia của Ptolemy.
Nó là một chế độ chuyên quyền, thuần túy và đơn giản.
Những nhà bất đồng quan điểm, người theo kế độ dân chủ và kẻ chuyên gây rối chỉ có một con đường chết.
Ptolemy, bản thân ông không phải là một người bị lưu đày nhớ về các ngọn đồi trải dài của Macedon.
Ông tận tâm vì Ai Cập suốt chặng đường dài,
lên ngôi pharaoh và lập nên một triều đại.
Trong thời kỳ British Raj, mọi người sẽ thốt lên rằng,
"anh chàng đã trở thành dân bản xứ rồi đấy".
Mặc dù người Ai Cập bản địa chắc chắn chỉ là công dân hạng hai
tại vương quốc Ai Cập của Ptolemy, nhưng ông cố gắng xây dựng cầu nối
bằng cách đóng góp một vị thần khác cho mảnh đất đầy rẫy các vị thần này.
Thần Serapis là một vị thần lai giữa Ai Cập và Hy Lạp,
được xây dựng nhằm thu hút cả cộng đồng người Hy Lạp lẫn Ai Cập.
Ông có cùng huyết thống Ai Cập hoàn hảo với thần bò đực Apis
và thần cai quản thế giới bên kia, Orisis, trong cây gia phả,
nhưng phần dòng dõi Hy Lạp của ông cũng không được bỏ sót.
Với mớ tóc gợn dài và nhân dạng của mình,
thần Serapis không giống như một vị thần Ai Cập.
Bởi không phải như vậy.
Ông là tác phẩm của pháp viện trí năng nghệ thuật Hy Lạp của vua Ptolemy.
Tại Alexandria, một ngôi đền tráng lệ được xây dựng nhằm thờ phụng vị thần mới này,
đền Serapeum.
Đó là một bước đi thông minh nhằm biến thần Serapis
thành một trong những vị thần nổi tiếng nhất của thế giới cổ đại.
Nhưng nó sẽ trở thành đền thờ ghi dấu danh tiếng của Alexandria,
đền thờ tri thức, Đại Thư Viện.
Khu trưng bày ngầm ngoạn mục này
được đánh giá có nét tương đồng
với Đại Thư Viện của Alexandria,
và nó nằm ngay bên dưới đền Serapeum.
Những hốc đá bạn nhìn thấy ở đây
có thể là nơi chứa các cuộn giấy cói,
nói cách khác, những cuốn sách.
Phần thư viện nhánh địa phương này đưa đến một cái nhìn thoáng qua trêu ngươi
về hình dáng của Đại Thư Viện,
vườn ươm tri thức và tư tưởng.
Vào giai đoạn cực thịnh, nó cất giữ đến 1/4 triệu đầu sách.
Mục đích của nó nhằm thu thập toàn bộ các cuốn sách trên thế giới,
và mọi thứ được tìm thấy trên những con tàu cập cảng Alexandria đều bị tịch thu
cho đến khi đội chép thuê của thư viện sao chép thành một bản mới.
Đại Thư Viện bị phá hủy vào cuối thời thượng cổ,
và không ai biết chính xác nó nằm ở đâu. Nhưng di sản của nó sẽ sống mãi.
Năm 2002, một thư viện mới và hiện đại, Bibliotheca Alexandrina,
được xây dựng nhằm tôn vinh những đóng góp
của thư viện cổ trong việc truyền bá nền văn minh.
Thư viện đã chứng minh chân lý của câu ngạn ngữ cổ, "tri thức là sức mạnh".
Thư viện đem lại cho vua Ptolemy uy thế,
và Alexandria nhanh chóng trở thành trung tâm trí tuệ
của thế giới "văn hóa Hy Lạp cổ".
Phần tinh túy nhất của Hy Lạp đều đổ về đây
để theo học các ngành triết học, văn học, vật lý, toán học,
y học và địa lý.
Một cựu sinh viên mê mải tìm hiểu
về các vĩ nhân của thế giới cổ đại.
Archimedes với câu nói "Eureka" đã phát minh ra máy bơm nước đinh ốc tại đây.
Euclid, người đặt ra các nguyên tắc hình học,
và Heron, với công trình nổi tiếng nhất của mình, khí động học,
đều là những phát minh vô cùng kinh ngạc.
Đây chính là sáng chế vĩ đại nhất.
Động cơ hơi nước.
Tôi sẽ xem thử liệu nó có thể hoạt động hay không.
Thành thật mà nói, tôi hơi lo lắng khi làm việc này.
Khi còn đi học, tôi vốn không giỏi khoa học,
thậm chí còn không vượt quá điểm trung bình của môn hóa học và vật lý.
Được rồi, cho tất cả vào đây.
Bây giờ xiết chặt ốc,
đốt đèn,
và chờ đợi.
Lúc này, tôi có thể nghe tiếng hơi nước bốc lên.
Và bạn có thể thấy,
khi nước bay hơi và buộc phải thoát thông qua 2 lỗ nhỏ
ở 2 mặt đối nhau của trái banh kim loại,
chúng khiến cho trái banh xoay tròn.
Đối với Heron, vật dụng này giống như một món đồ chơi.
Nhưng nếu ông thật sự hiểu được thứ ông đang sở hữu trong tay,
cuộc Cách Mạng Công Nghiệp có thể đã xảy ra tại đây, ở Alexandria,
2,000 năm trước.
Thư viện cũng có tác động đến với nghệ thuật giống như khoa học.
Vua Ptolemy là người rất hào phóng với nghệ sỹ,
và họ thường dùng sự tự do của mình để tạo nên các nhân thể theo chủ nghĩa hiện thực táo bạo.
Họ nhận được sự hỗ trợ của những cuộc nghiên cứu giải phẫu học
diễn ra tại thư viện.
Một vài tác phẩm điêu khắc nổi tiếng nhất thế giới cổ đại,
gồm tượng Vệ Nữ Thành Milo, tượng Thần Chiến Thắng Samothrace,
và Dying Gaul, tất cả đều là sản phẩm của hoạt động thụ tinh chéo này.
Đá cẩm thạch là một phương tiện tuyệt vời để truyền tải nhân thể.
Và tại đây, nhà điêu khắc thể hiện tài năng của mình
thông qua hình tượng bàn tay nắm chặt quả bóng,
với các cơ và gân máu nổi lên
cũng như đặc tính căng của dây chằng.
Điều này cho thấy, ở Alexandria,
các nghệ sỹ đã bước rất gần tới phạm vị của những nhà giải phẫu học.
Có một sự hiểu biết sâu sắc hơn về cơ thể người và cách nó hoạt động.
Nhưng thư viện không chỉ là sự giao thoa giữa nghệ thuật và khoa học.
Nó còn là nơi Đông Tây hội ngộ.
Trong 1,000 năm, kể từ sự sụp đổ của nền văn minh Kỷ Đồ Đồng vĩ đại,
vết nứt địa lý giữa 2 miền Đông và Tây
đã đông cứng thành một nền nhân chủng và văn hóa thống nhất.
Ý thức hệ đằng sau cuộc thập tự chinh "toàn Hy Lạp" của vua Alexander
được thúc đẩy bằng những bức tranh biếm họa dân tộc thô nguyên
cho thấy sự tương phản giữa người Hy Lạp yêu tự do,
rắn rỏi, lý trí
với người châu Á nhu nhược, dị đoan và chuyên quyền.
Nhưng thông qua hoạt động xâm lược thế giới,
người Hy Lạp dần tiếp xúc với thế giới,
không giúp đỡ mà chỉ ham muốn tìm hiểu về nó.
Điều này được minh họa qua một trong những di sản quan trọng nhất của thư viện,
một tấm bản đồ được vẽ bởi người quản thư, Eratosthenes.
Nó là tấm bản đồ thế giới vào năm 220 trước Công Nguyên.
Và tấm bản đồ này kết nối trực tiếp với cuộc viễn chinh của vua Alexander.
Tại đây, chúng ta có thể thấy những địa điểm thuộc Tiểu Á,
hướng về Ba Tư, chúng ta có các vùng đất thuộc Ả Rập.
Và tiếp tục tiến đến Bactria, chính là Ấn Độ.
Một trong những điều ông chỉ ra được
là tất cả đại dương đều thông với nhau.
Vì thế, theo lý thuyết, hoàn toàn có thể đi vòng quanh châu Phi
và cũng có thể căng thuyền từ Tây Ban Nha ở phương tây theo mọi hướng đến Ấn Độ.
Bạn phải đi một chặn đường rất dài từ Hy Lạp
để thực sự nhận thức rõ câu chuyện đầy trớ trêu của vua Alexander,
sự nghèo nàn trong tính vĩ đại so sánh với sự lớn lao trong di sản của ông.
Nơi này là Punjab, gần thủ đô Islamabad của Pakistan.
Và bạn có thể nói, tôi đang ở rất xa Macedon.
Nhưng 2,300 năm trước,
vua Alexander Đại Đế đã có mặt tại đây cùng binh lính,
và ông chỉ quay về khi đội quân kiên nhẫn của ông nổi loạn.
Ngày ấy, vua Alexander có thể bị đánh bại, nhưng "chủ nghĩa toàn Hy Lạp" thì không,
và nó đã giành thắng lợi theo nhiều cách vô cùng kinh ngạc.
150 năm sau thời đại của vua Alexander,
một vị vua Hy Lạp cổ khác, Demetrius, cũng đưa quân xâm chiếm Ấn Độ
từ vương quốc của mình, Afghanistan ngày nay.
Vua Demetrius có đủ mạnh mẽ và tham vọng
để gây dựng nên một vương triều Hy-Ấn hùng mạnh
thống trị toàn khu vực này suốt 2 thế kỷ tiếp theo.
Khi cuộc chiến kết thúc,
vua Demetrius, theo lẽ tự nhiên, xây cho mình thành phố Sirkap.
Nó theo trường phái Hy Lạp cổ điển.
Các con đường được sắp xếp theo phong cách hình lưới Hy Lạp,
với 15 tuyến đường dẫn vào đại lộ trung tâm.
Sẽ có những khu vệ thành và đền thờ,
cũng như nhà thi đấu, thư viện và nơi giao thương,
tất cả đều mang dáng dấp của thành bang Hy Lạp.
Nhưng Sirkap cũng là nơi hội ngộ
của nền văn minh phương tây mạnh mẽ
và các nền văn minh của vùng tiếu lục địa Ấn Độ,
các thế giới cổ đại,
với câu chuyện hấp dẫn và phong phú
về quá trình giải quyết vấn đề hóc búa của nền văn minh.
Đây là đền thờ thần đại bàng hai đầu.
Nó là một sự lai tạo tuyệt vời giữa người Hy Lạp và Ấn Độ,
với những trụ áp tường Corinth và phần trán tường kiểu Hy Lạp
đi cùng chiếc cổng "torana" Ấn Độ, một loại cổng trang trí.
Tại Sirkap, tiếng Hy Lạp và Ấn Độ được học kết hợp,
và các tư tưởng tôn giáo, Hy Lạp, Bái Hỏa Giáo, Đạo Ấn và Phật Giáo cùng tồn tại song song.
Vua Demetrius bản thân là một Phật tử,
mà cuộc sống và các học thuyết của ông
cùng thời với giai đoạn vàng son của Hy Lạp Cổ Điển vào thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên.
Người Hy Lạp ở đây, đứng lưỡng lự giữa 2 thế giới,
sẽ đóng vai trò quan trọng
trong hoạt động truyền bá Phật giáo rộng khắp châu Á.
Chính những nghệ sỹ Hy Lạp là người đầu tiên tạc vẽ nên khuôn mặt của Đức Phật,
và đó là các kỹ thuật đi tiên phong của Đại Thư Viện thuộc Alexandria,
góp phần mang lại cho Đức Phật
những nét đặc trưng hiền hòa tự nhiên.
Và nó sẽ vẫn giữ vị thế nghệ thuật thống trị tại vùng Trung Á
suốt gần một thiên niên kỷ.
Nền văn minh Hy-Ấn cũng sản xuất ra
nhiều món đồ trang sức vàng tinh xảo nhất của thế giới cổ đại,
gợi nhớ đến các kho tàng được tìm thấy ở Macedon.
Tư tưởng cùng triết học Hy Lạp và Phật giáo cũng giao thoa với nhau.
Trong tác phẩm quan trọng nhất của văn hóa Hy-Phật, "Millinda Panha",
vua Hy-Ấn đặt ra nhiều câu hỏi cho nhà sư.
Thông điệp luân lý Phật pháp được viết bằng tiếng Phạn,
nhưng nét đặc trưng có điểm tương đồng với triết gia vĩ đại người Athens, Socrates.
Chúng ta có xu hướng nghĩ về chủ nghĩa đa văn hóa như một khát vọng,
một lĩnh vực riêng biệt của các nền dân chủ tự do.
Và thậm chí sau đó, là cả một cuộc thỏa thuận giữa sự tư vấn lương tâm và hoạt động chống đối ầm ĩ.
Nhưng những gì xảy ra tại Sirkap này gợi cho chúng ta
nhớ đến câu chuyện về các nền văn hóa ngoại lai kết hợp cùng nhau
để kiếm tìm nền tảng chung lâu đời.
Và đó là lời hứa của nền văn minh.
Xin cảm ơn ông, Alexander Đại Đế,
vì đã vô tình làm cho lời hứa trở thành hiện thực,
ngay tại Pakistan cổ đại này.
Các vị vua Hy Lạp cổ đã nung đúc nên
một trong những nền văn hóa toàn cầu đầu tiên của thế giới,
và đưa nó đến mọi nơi trên thế giới, giúp nó phát triển rực rỡ.
Đối với họ,
vua Alexander sẽ luộn xác định rõ cái gì có ý nghĩa vĩ đại.
Nhà thi đấu, thư viện, rạp hát,
tất cả công trình họ xây dựng đều bị che mờ bởi thành tựu của ông,
một sự lôi cuốn liên tục về sự vĩ đại hư ảo
để tiếp nối vết chân tiền định của ông.
Chỉ một vài người hiểu rõ chủ nghĩa độc quyền của vua Alexander
không phải là phương cách để xây dựng di sản trường tồn, huống chi là cả một vương quốc.
Vẫn còn rất nhiều nhà thám hiểm, lãnh chúa,
và các bản sao của vua Alexander ở ngoài kia.
Diễn viên xuất sắc nhất trong số đó, chính là người đàn ông này, Pyrrhus.
Pyrrhus là một vị vua Hy Lạp cổ của vùng đất Epirus,
một vương quốc miền núi gần Albania,
trong 25 năm đầu tiên của thế kỷ thứ 3 trước Công Nguyên.
Ông là một vị tướng xuất chúng,
và cũng như vua Alexander lấy Achilles làm hình mẫu,
vua Pyrrhus xem vua Alexander là tấm gương cho bản thân.
Năm 280 trước Công Nguyên, cuối cùng vua Pyrrhus cũng có được cơ hội
để trở thành vua Alexander mới.
Các thành phố Hy Lạp phía bắc Italy
đang bị đe dọa bởi một thế lực mới nổi, đế quốc La Mã,
kẻ liều mình hòng chiếm đoạt toàn bộ bán đảo.
Trong cơn tuyệt vọng, họ chuyển hướng sang phía vua Pyrrhus.
Đó là một tính toán thông minh.
Vua Pyrrhus đổ quân vào Italy
và đè bẹp người La Mã sau một loạt trận đánh,
lần đầu tiên tượng binh được sử dụng tại Tây Âu.
Vua Pyrrhus đã tiến rất gần tới La Mã.
Nhưng sau một trận thắng vẻ vang, đánh bại quân đoàn La Mã tại Asculum,
những tổn thất vô cùng to lớn khiến ông phải thốt lên,
"chỉ cần một trận đánh như thế này nữa, chúng ta sẽ tan nát".
Chuỗi "chiến thắng kiểu Pyrrhic" được kéo dài khi ông gánh vác trách nhiệm
chống lại một thế lực khác nữa ở Tây Địa Trung Hải, người Carthage.
Như một con chiến mã lão luyện,
ông đáp lại lời khẩn cầu của các thành phố Hy Lạp tại Sicily,
và nhanh chóng chiếm được
pháo đài Eryx, một pháo đài dường như bất khả xâm phạm,
dẫn đầu cuộc tấn công táo bạo.
Nhưng câu hỏi dành cho tất cả anh hùng viễn chinh luôn luôn giống nhau.
"Sẽ chinh phạt cái gì tiếp theo?"
Có 2 khả năng xảy đến
với đường lối theo kiểu Alexander.
Một là chết trẻ như vua Alexander,
lưu giữ được hình ảnh anh hùng của mình
và trường hợp còn lại, là đối mặt với thất bại không thể tránh khỏi.
Bởi "núi cao còn có núi cao hơn",
trừ khi bạn là vua Alexander.
Bán án định mệnh báo hiệu cái chết của vua Pyrrhus được đưa ra khi ông 46 tuổi,
và cũng như vua Alexander, nó chỉ là sự thương cảm sáo rỗng.
Bị trục xuất khỏi Sicily bởi đám đồng minh vô ơn,
ông quay về chiến đấu với người La Mã ngoan cường,
nhưng chỉ gặt hát thêm được chút ít thành công.
Sau đó, tại Hy Lạp, trong một đợt vây hãm,
ông bị choáng váng bởi viên đá ngói ném từ một bà lão
và kẻ thù tận dụng thời cơ để chặt đầu ông.
Sự nghiệp của vua Pyrrhus, rất nhiều hứa hẹn nhưng thực hiện không được bao nhiêu,
cho thấy phải cần nhiều hơn sự uy tín, lòng dũng khí, tài năng chiến lược,
tham vọng không giới hạn và một bản sao của sử thi Iliad
để có thể chinh phạt thế giới.
Và nếu bạn muốn làm một điều gì đó khó khăn cũng như xây dựng một nền văn minh
thay vì đơn giản, chỉ tạo nên truyền thuyết,
nó cần sự nhẫn nại, mưu mẹo và hệ thống kinh tế chính trị
dứt khoát, rõ ràng pha lẫn nhẫn tâm.
Tư tưởng lớn, hay nói cách khác, sẽ luôn luôn thôi thúc một con người vĩ đại.
Thậm chí, vua Pyrrhus cũng hiểu rõ rằng giai đoạn khi người Hy Lạp
trở thành động lực cho người Địa Trung Hải cổ đại
đã kết thúc từ lúc này.
Khi ông rời khỏi Sicily,
ông dự đoán hòn đảo sẽ trở thành sàn đấu
giữa người La Mã và người Carthage.
Vua Pyrrhus là người của quá khứ nhưng ông hiểu rõ tương lai.
Tương lai đó có thể được tóm gọn trong một từ... La Mã.
Quan niệm tư tưởng vĩ đại nhất trong câu chuyện của nền văn minh.
Dịch: Võ Mạnh Lân (vomanhlan3005@gmail.com)